Polska karykatura była prezentowana w Nowym Jorku już w 1994 roku, podczas wystawy „Polish Satirical Art” w Konsulacie Generalnym RP. Zachowany katalog pozwala odtworzyć historię tej niemal zapomnianej ekspozycji oraz listę jej uczestników. Porównałem także dostępne dziś źródła, aby wyjaśnić rozbieżności dotyczące liczby autorów i prezentowanych prac. Ilu było ich naprawdę – 48 czy 59?
Dla mnie ta ekspozycja jest ciekawa także z tego powodu, gdyż mój rysunek trafił do NYC 18 lat przed tym, zanim zorganizowano tu moje pierwsze ekspozycje indywidualne oraz rysowałem karykatury na żywo podczas polonijnych wydarzeń w Nowym Jorku.
Polska karykatura trafiła do Nowego Jorku
Polish Satirical Art (Sztuka polskiej satyry), to jedna z pierwszych zbiorowych prezentacji polskiej karykatury w kraju kapitalistycznym, daleko od Polski. Otwarto ją 11 marca 1994 roku w Polskim Konsulacie Generalnym ( Consulate General of Poland) w Nowym Jorku. Wystawę można było oglądać od 11 do 26 marca 1994 roku, a oficjalnym organizatorem obok Konsulatu było Muzeum Karykatury w Warszawie.
Według katalogu wystawy uczestniczyło w niej 48 autorów, a wstęp (w języku angielskim) napisał Ferdynand B.Ruszczyc. Katalog w formacie A3, składany na trzy części, zawierał 11 rysunków wybranych tak, aby były zrozumiałe także dla osób nie znających języka polskiego.
Ilu było autorów? 48 czy 59?
Na stronie internetowej SPAK, w dziale „Historia SPAK” jest informacja, że na wystawie pokazano 150 prac, a autorów było 59. Któremu źródłu wierzyć – wydrukowanemu w 1994 roku katalogowi czy powstałej później oficjalnej stronie SPAK?
Według niektórych źródeł druga wystawa pod tym samym tytułem odbyła się rok później, również w Konsulacie Generalnym RP w Nowym Jorku. Dlaczego więc już na katalogu z 1994 roku widnieje napis „2nd exhibition”, sugerujący, że była to druga wystawa?
Redakcja Rysunki.pl w 2026 r. porównała wszystkie dostępne obecnie źródła. Najbardziej prawdopodobne jest, że w 1994 roku odbyła się tylko jedna wystawa. być może plany były inne, stąd informacja w katalogu: 2nd exhibition). Poza tym wstępnie autorów miało być 48. (katalog wydrukowano w Polsce przed wylotem do NYC), ale w ostatniej chwili dodano też rysunki innych, więc liczba 59. autorów których rysunki były na wystawie, może być prawdziwa.
Artyści prezentowani w Nowym Jorku
Wśród 48. autorów wymienionych w katalogu, są m.in. Antoni Chodorowski, Andrzej Czeczot, Jerzy Flisak, Jacek Frankowski, Zbigniew Jujka, Janusz Kapusta, Szymon Kobyliński, Zbigniew Lengren, Edward Lutczyn, Szczepan Sadurski, Grzegorz Szumowski, Zbigniew Ziomecki.
Pełna lista autorów znajduje się na skanie z katalogu poniżej.
Wstęp z katalogu – tłumaczenie na język polski
Sztuka satyry i karykatury stanowi część historii kultury niemal wszystkich narodów. Jest szczególną formą sztuki, której celem jest pobudzanie naszych uczuć i poczucia humoru. Najbardziej popularnymi rodzajami satyry są satyra polityczna, społeczna oraz obyczajowa. Artyści zajmujący się tymi odmianami satyry czerpią inspirację przede wszystkim ze współczesnych wydarzeń. Satyra zawsze dociera do szerokiego grona odbiorców, ponieważ jest powszechnie wykorzystywana przez środki masowego przekazu. W Polsce jest podobnie, lecz dodatkowo sztuka satyry cieszy się dużą popularnością. Publiczność w naszym kraju podziwia wyjątkowe poczucie humoru, a także – rzecz jasna – osobowość poszczególnych twórców.
Za uznawanych pionierów polskiej satyry uważa się Jana Piotra Norblina de la Gourdaine’a, Aleksandra Orłowskiego oraz Franciszka Kostrzewskiego. Każdy z nich stworzył wiele znaczących dzieł satyry i karykatury. Ich twórczość wywarła trwały wpływ na rozwój polskiej satyry.
Ważną datą w dziejach polskiej satyry był rok 1935, ponieważ wtedy powstało czasopismo „Szpilki” (po angielsku Pins). Magazyn ten stał się tyglem najnowszej myśli artystycznej. Podczas II wojny światowej prowadzono szeroko zakrojoną działalność wydawniczą w podziemiu. Satyra i karykatura wypełniały wiele stron zakazanych druków. W ten sposób odegrały istotną rolę w wysiłku wojennym – ośmieszały wroga i podnosiły na duchu naród polski.
W latach pięćdziesiątych satyryczne rysunki były wykorzystywane przez reżim komunistyczny jako broń przeciwko jego przeciwnikom. Później jednak komuniści uświadomili sobie, że satyry nie da się podporządkować celom politycznym.
W 1978 roku, po wszystkich tych latach bólu i wysiłku, w Warszawie otwarto pierwsze na świecie muzeum sztuki satyrycznej. Muzeum Karykatury założył pan Eryk Lipiński, który przez trzynaście lat pełnił funkcję jego dyrektora. W 1987 roku powstało Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury. Obecnym prezesem stowarzyszenia jest pan Zbigniew Jujka.
Trudna sytuacja gospodarcza Polski doprowadziła do zamknięcia czasopisma „Szpilki”. Nowe pisma, takie jak „Śmiech Europy” (The Laugh of Europe), nie zdobyły uznania czytelników. Inne „satyryczne” czasopismo nosiło tytuł „Nie”, lecz było niczym więcej niż tubą propagandową rządu.
Wystawa, którą przygotowaliśmy dla Stanów Zjednoczonych, obejmuje prace czterdziestu ośmiu artystów. Chcieliśmy zaprezentować wiele stylów i form sztuki karykatury. Polscy artyści jednak, jak się Państwo przekonają, nie interesują się wyłącznie wydarzeniami we własnym kraju, lecz czerpią inspirację również z wielu innych współczesnych wydarzeń na świecie.
Ferdynand B. Ruszczyc
Kontrowersje wokół nowojorskiej wystawy
Choć organizatorem było Muzeum Karykatury a nie Stowarzyszenie Polskich Artystów Karykatury (niektórzy niesłusznie sądzą, że to jeden wspólny organizm), wystawa wywołała niemały rozgłos w środowisku SPAK. Nie dlatego jednak, że była sukcesem i promocją polskiej karykatury za oceanem.
Historia nowojorskiej wystawy miała nieoczekiwany ciąg dalszy. Dwa lata później stała się jednym z tematów gorącej dyskusji podczas Walnego Zgromadzenia SPAK i miała wpłyt na zmiany władz stowarzyszenia. To jednak materiał na osobny artykuł.
Ciekawostka
Katalog zachował się w moich zbiorach, ponieważ znalazło się w nim także moje nazwisko. Sądzę, że poza zbiorami Muzeum Karykatury w Warszawie jest dziś bibliofilskim rarytasem, którego niemal nikt już nie posiada.
Wystawa „Polish Satirical Art” pozostaje jednym z najciekawszych, a dziś niemal zapomnianych przykładów promocji polskiej karykatury w Nowym Jorku.
Rysunek satyryczny w Nowym Jorku (c) Szczepan Sadurski / Rysunki.pl
Zobacz też:
> Sadurski polskim dzieciom w Ameryce
> Jak poznałem Eryka Lipińskiego
> Sadurski, Matejko i inni. Wystawa „The Best of Muzeum Karykatury”
